Cumhuriyetin kuruluşundan 21 yıl sonra faaliyete geçen; ilk olarak 1944 yılında Haydarpaşa’dan Kurtalan’a, Kurtalan’dan Haydarpaşa’ya hareket eden bir tren hattının Türkiye’nin en köklü gruplarından birine isim vereceğini kim tahmin edebilirdi ki?
1972 yılında Barış Manço tarafından kurulan ve kadrosundan saymakla bitemeyecek kadar önemli ismin geçtiği Kurtalan Ekspres, Barış Manço’nun müzikteki yükselişinden itibaren hayatını kaybettiği son güne kadar da yanında olmasıyla meşhur elbette. Manço, her ne kadar 70’lere kadar Harmoniler, Jacques Danjean Orkestrası, Les Mistigris, Kaygısızlar ve Moğollar gibi gruplarla çalışmış olsa da onun asıl bilinirliği Kurtalan Ekspres ile yaptığı kült şarkılarla arttı. Peki 1972 yılından günümüze kadar müzik yapmayı sürdüren Kurtalan Ekspres’in müzik yolculuğu nasıl gelişti? Hazırsanız şimdi Kurtalan Ekspres’in vagonlarından birine atlayıp, 53 yıllık bir müzik hikayesine eşlik ediyoruz!
Manchomongol dağılıyor, Kurtalan Ekspres sefere çıkıyor!
Barış Manço, Kurtalan Ekspres’i kurmadan önce Manchomongol adını kullanarak birlikte müzik yaptığı Moğollar ile yollarını ayırmış; İşte Hendek İşte Deve, Katip Arzuhalim Yaz Yare Böyle ve Binboğa’nın Kızı şarkıları yanlarına kâr kalmıştı. Moğollar kendi yoluna, Manço kendi yoluna doğru ilerlerken Barış Manço, 1972 yılında Kıbrıs’a gideceği bir gün asker kaçağı olarak yakalanmış olsa da Belçika Kraliyet Akademisi’nden aldığı diploma sayesinde yedek subay olma hakkı kazanmıştı. Manço, hayatındaki bu önemli gelişme sırasında Kurtalan Ekspres’in temellerini atıp, bir de askerden hemen önce grupla stüdyoya da girivermişti. Kurtalan Ekspres’in ilk kadrosunda; Nur Moray, Erdinç Avcı, Fuat Güner, Özkan Uğur, Celal Güven ve Ali Serdar vardı. Henüz ilk 45’liğini bile çıkaramadan kadrosunda değişiklikler olsa da Kurtalan Ekspres, Barış Manço ile birlikte stüdyoya girip ‘Ölüm Allahın Emri’ ve ‘Gamzedeyim Deva Bulmam’ şarkılarının olduğu ilk EP’lerini de çıkarmıştı. Bu şarkıların kadrosunda Ohannes Kemer, Nezih Cihanoğlu, Özkan Uğur, Nur Moray, Engin Yörükoğlu ve Celal Güven yer almış; Barış Manço da akabinde askere gitmişti. 19 ay 26 gün askerlik yapan Barış Manço’nun dönüşüyle birlikte 1973 yılında klavyeci olarak Murat Ses de gruba katılmıştı. 1974 yılında Mithat Danışan (Panço Mithat)’ın bas gitara geçmesiyle kadroda yine değişiklikler olmuş, Engin Yörükoğlu’nun da Kurtalan Ekspres’i bırakmasıyla Nur Moray, tek davulcu olarak kalmıştı. Yine aynı sene müzikal lezzeti artırmak amacıyla Manço, gruba bir de flütçü eklemek istemiş Oktay Aldoğan’ı kadrosuna dahil ederken grup; Hey Koca Topçu, Lambaya Püf De, Kalk Gidelim Küheylan ve Gönül Dağı gibi parçalarını da kaydederek yavaş yavaş ilk uzunçalarına doğru ilerliyordu.
2023’ün ılık bir Ekim sabahında…
Barış Manço’nun ileri görüşlü birisi olduğunu söylemeye gerek yok ancak 1975 yılından 2023’ün 29 Ekim’ine parça yapmak (hatta bir senfoni) da biraz iddialı, bunu kabul etmek lazım. Kurtalan Ekspres ile birlikte çıkardığı ilk uzunçalar olan “2023”, adından da anlaşılacağı üzere cumhuriyetin 100. yılına yönelik yapılmış bir albümdü ve Manço bunu 2023 yılında sahnede canlı canlı çalma hayali kuruyordu. Barış Manço’nun ilk ve tek sinema deneyimi olan “Baba Bizi Eversene”de bu albümdeki şarkıları da tanıtma şansı bulmuşlar, ayrıca Kurtalan Ekspres’in o dönemki mevcut kadrosu da filmin performans sahnelerinde Manço’nun oynadığı Mahir karakterine eşlik ederken görülmüşlerdi. Her ne kadar 2023 albümü, Kurtalan Ekspres ile çıkan ilk uzunçalar olsa da albüm yalnızca Barış Manço adıyla yayınlanmıştı, plağın iç kapağında grup üyeleri ve görevleri gözüküyordu. Grubun tam manasıyla Manço ile birlikte anılmasıysa 4 sene sonra mümkün olacaktı.
Kurtalan Ekspres, Avrupa yollarında!
Barış Manço, 2023’teki başarısından yola çıkarak Kurtalan Ekspres ile birlikte Avrupa pazarına doğru çevirmişti rotasını. Hayalinde tıpkı 1960’lardaki gibi Avrupa’da kendi müziğini duyurmak vardı ve bunun için türlü stratejiler belirlemişti kafasında. Kurtalan Ekspres, o dönem yine bazı minik değişikliklerden muzdaripti elbette. 1976 yılında Mithat Danışan’ın gruptan ayrılmasıyla, bugün bile görevinin başında olan ve birçok kült parçanın bestesinde imzası olan Ahmet Güvenç, bas gitarıyla ses vermeye başlamıştı. Klavyelere de Kılıç Danışman’ın geçtiği yeni kadro; George Hayes’in yönettiği “Baris Mancho” albümünü kaydetmiş ve tamamı İngilizce olan bu albüm Manço’nun diskografisinde ayrıksı bir yere oturmuştu. Bu albümden kısa bir süre sonra Ohannes Kemer’in Kurtalan Ekspres’ten ayrılmasıyla Bahadır Akkuzu’nun gruba katılması bir olmuş, Akkuzu da 2009’da hayatını kaybedeceği güne kadar grubun gitaristliğini üstlenmişti. Bu yenilikten sonra ise Kurtalan Ekspres, çok uzun süre aynı kadroyla müzik yapmaya devam edecekti. 1977 yılında CBS’in desteğiyle Londra’da Rainbow Tiyatrosu’nda konser vererek İngilizce ve Türkçe şarkılarını çalan & söyleyen ekip için tarihlerinin en iyi albümlerini yapma zamanı da yaklaşıyordu.
Yeni Bir Gün geliyor, yeni bir dönem başlıyor…
Kurtalan Ekspres, Barış Manço ile geçen 6 yıllık sürecin sonunda 1978 yılında yeni bir albümün hazırlıkları için stüdyoya girmişti. Manço’nun yaptığı en progresif iş olarak da anılan ve neredeyse tamamı analog synthesizer temelinde kurulmuş “Yeni Bir Gün” epey hummalı bir çalışmanın sonucunda ortaya çıkmış, Kurtalan Ekspres de müzikal birikimini bu albümde adeta babalar gibi yansıtmıştı. Sarı Çizmeli Mehmet Ağa ve Aynalı Kemer şarkılarını albüm çıkmadan TRT ekranlarında seslendiren Barış Manço, 1979’un Şubat ve Aralık aylarında İzzet Öz’ün hazırladığı “Sihirli Lamba” adlı müzik programında şarkıları tanıtmış; Sarı Çizmeli Mehmet Ağa, Bir Selam Sana, Ne Ola Yar Ola ve Yeni Bir Gün şarkılarına da program için klip çekmişlerdi. Oktay Aldoğan, Fuat Güner, Ömür Gidel ve Mehmet & İskender’in konuk olduğu albümün kapağında Kurtalan Ekspres’in de adı yazıyordu ve böylece artık Barış Manço ve Kurtalan Ekspres’in ayrılmaz bir bütünün parçası olduğu da gözler önüne serilmişti. Ayrıca Yeni Bir Gün ile birlikte hem Türkiye için hem de Barış Manço ve Kurtalan Ekspres için yeni bir dönem başlayacaktı.
1980’lerle birlikte Türkiye değişiyor, müzik de nasibini alıyordu…
Kurtalan Ekspres, her zamanki gibi kadro değişimleriyle karşılamıştı 1980’leri. Kılıç Danışman’ın Nejat Tekdal’a bıraktığı klavyelerle birlikte üflemeli çalgılarda da bir eleman değişikliği yaşanmıştı. Oktay Aldoğan’ın yerine Serdar Ertürk ve Serdar Akatlar’ın gelmesiyle kadrosu yine güncellenen Kurtalan Ekspres ve Barış Manço, 1980’deki askeri darbenin ardından yavaşlayan kültür sanat ortamında yeni albümleri “Sözüm Meclisten Dışarı” için hazırlıklarını sürdürdüğü sırada Barış Manço ilk kez başka bir şarkıcıya yani Nazan Şoray’a ‘Hal Hal’ parçasını vermiş, Şoray bu 45’likle inanılmaz bir başarı elde etmişti. Takvimler 1981’i gösterdiğinde Manço ve Kurtalan Ekspres’in birlikte hazırladığı Sözüm Meclisten Dışarı yayınlanmıştı. Stüdyo albümü 2023’te başlayan yıl temelli şarkılar, Yeni Bir Gün’de 2024’le devam etmiş; Sözüm Meclisten Dışarı’da 2025 ile tamamlanmıştı. Albüm, yine Barış Manço ve Kurtalan Ekspres’in adının ortak yazdığı bir çalışmaydı ve Dönence, Gülpembe, Alla Beni Pulla Beni, Arkadaşım Eşşek (başta TRT’nin sansürüne takılmış olsa da) gibi hit şarkıları da bir arada bulunduruyordu. Manço ve Kurtalan Ekspres’in yaptığı bu 59 dakikalık albüm, ekibin müzikal kırılımının da ilk adımlarından birisi olmuştu. Çünkü Barış Manço ve Kurtalan Ekspres, artık progresif rocktan yavaş yavaş uzaklaşacak ve dönemin pop-rock’ına iyiden iyiye göz kırpacaktı.
Kurtalan Ekspres adının olduğu son albüm: Estağfurullah… Ne Haddimize!
1983 yılının Temmuz ayında Barış Manço ve Kurtalan Ekspres’in ortak olarak adının yazdığı son albüm ‘Estağfurullah… Ne Haddimize!’ grubun benimsediği progresif çizgiden kaydığı ilk albüm olma özelliğini taşıyor. İçinde bulundurduğu ‘Halil İbrahim Sofrası’, ‘Kazma’ ya da ‘Aman Yavaş Aheste’ gibi şarkılarla daha didaktik öğeler içeren albüm, Manço ve Kurtalan Ekspres’in de sonraki şarkılarının nasıl olacağının da sinyallerini veriyordu. Artık Barış Manço ve Kurtalan Ekspres’in rock yaptığını söylemek de biraz güçleşmişti.
Manço, grup müziğinden uzaklaşıyor; önemli isimler Kurtalan’dan ayrılıyordu…
‘Estağfurullah… Ne Haddimize!’ albümüyle birlikte klavyelerin bir kısmını Barış Manço çalmaya başlamıştı. Barış Manço’nun çağı yakalamayı ne kadar sevdiğini iyi biliyoruz. Zaten bu albümden sonra da müziği iyiden iyiye elektroniğe kaymaya başlamış; elektronik pop, tekno-pop ve new-age öğeler içerir olmuştu. O dönem Bahadır Akkuzu’nun askerlik görevini yapması sebebiyle onun yokluğunu klavyede Jean Jacques Falaise giderirken, albümdeki gitar sound’u da yok denecek kadar azdı. 24 Ayar’dan hemen sonra çıkan Değmesin Yağlı Boya, Bahadır Akkuzu’nun süpervizörlüğünü yaptığı bir albümdü ve 24 Ayar’da ortaya çıkan sound değişiminin de arşa yükseldiği bir çalışmaydı. Değmesin Yağlı Boya, Kurtalan Ekspres ile Barış Manço’nun uzun bir süre beraber albüm yapmayacağı da son albüm olarak diskografilerine eklenmişti. Artık Garo Mafyan’ın düzenlemeleriyle daha elektronik altyapılara giren Barış Manço, grup müziğinden iyice uzaklaşmıştı. Zaten Ahmet Güvenç (1991 yılında geri dönecekti), Celal Güven ve Caner Bora, gruptan ayrılmış ve hâliyle Kurtalan Ekspres de ana kadrosunu büyük oranda yitirmişti. Bu arada Kurtalan Ekspres üyeleri Barış Manço’nun Adam Olacak Çocuk programında da ona eşlik ediyordu. 1995 yılında çıkan Live in Japan albümünde Kurtalan Ekspres’in adı yine albümün içinde geçmiş ve uzun zaman sonra Kurtalan Ekspres ile Barış Manço’nun adı yeniden yan yana gelmişti.
Barış Manço’dan sonra Kurtalan Ekspres…
90’ların sonunda Barış Manço, diskografisindeki kült şarkılardan seçtiği 23 parçayı yeniden ve dönemin şartlarına uygun şekilde kaydetmeye karar verdiğinde Kurtalan Ekspres’ten Ahmet Güvenç ve Bahadır Akkuzu albümde çaldılar ancak buna Kurtalan Ekspres ve Barış Manço iş birliği demek tabii ki mümkün değildi. Barış Manço’nun 1999’da hayatını kaybetmesi üzerine Kurtalan Ekspres çalışmalarına vokal olarak Asrın Tuncer ve Cem Karaca ile devam etmiş olsa da bu birliktelikler de çok uzun sürmemişti. 2003 yılında Bahadır Akkuzu’nun vokalistliği üstlendiği “3552” albümünü de çıkaran Kurtalan Ekspres, Bahadır Akkuzu’nun 2009’da hayatını kaybetmesiyle sarsılmış, yeni nesil tarafından asıl bilinirliğini 2011’de çıkan “Göğe Selam” albümüyle yakalamıştı. Teoman, Hayko Cepkin, Ogün Sanlısoy, Özlem Tekin, Fuat Güner, Bülent Ortaçgil gibi isimlerin söylediği kült Barış Manço & Kurtalan Ekspres şarkılarıyla yeniden gündeme gelen Kurtalan Ekspres, bu albümün ikincisini de çıkarmış ve “Göğe Selam 2”de Haluk Bilginer, Hayko Cepkin, Fatma Turgut, Murat İlkan, Nejat Yavaşoğulları, Şevval Sam, Emrah Karaca gibi isimlerin olduğu kadrosuyla Barış Manço, Cem Karaca, Neşet Ertaş, Aşık Veysel, Kazım Koyuncu gibi isimlerin şarkılarına yeniden hayat vermişti. Kurtalan Ekspres 53 yıllık müzik tarihi boyunca sürekli kadro değişimlerine uğradığı için günümüzde de bu değişimler sürmüştü.
Son zamanlarda; Serdar Öztop, Gür Akad, Can Bora Genç, Bertuğ Cemil, Akın Eldes, Akıncan Eldes, Sefa Ulaştır, Cem Yalçınkaya gibi müzisyen ve vokalistlerin geçtiği Kurtalan Ekspres’in vagonlarında bugün Ahmet Güvenç, Tolga Akyurt, Selim Işık, Koray Alarslan, Taha Purcafer müzik yapmaya devam ediyor; grubun bu yarım asırlık tarihini dinleyicileriyle buluşturmayı da sürdürüyor.
