Türkiye’nin 90’lı yıllarına dönüp bakmak, bugün çocuğumuz için bir vintage mağazasının tozlu raflarında gezinmek gibi. Rengarenk kaset kapakları, henüz analog duygulardan tam da kopamamış ama dijitalin soğuk parıltısına vurulmuş bir toplum ve her köşe başında yükselen o yüksek enerjili ritimler… Ancak 90’lar Türkçe Pop, sadece nostalji partilerinin mezesi olacak eski güzel günler derlemesinden de çok daha fazlasıydı aslında. O dönem Türkiye’nin adeta kendi DNA’sını yeniden yazdığı; doğunun hüzünlerinden, batının hedonist neşesine doğru savrulduğu bir dönüşümden geçtiği bir dönemdi de. 90’lar başlarken televizyonlar renkleneli 6 yıl olmuş, Star 1’in ilk sinyalleri toplumu etkisi altına almıştı. Bir yanda Berlin Duvarı yeni yıkılmış, SSCB’nin dağılışına 1 yıl kalmıştı. 1000’li yılların son 10 yılına giren Türkiye, Özal sonrası neoliberal rüzgarları da arkasına alınca Avrupa Birliği’nin de kapısına dayanmaya artık hazırdı. İşte bu müzikal patlama, tam da o dönüşümün ve hayalin soundtrack’iydi. Müziğin sadece “dinlenen” bir şey olmaktan çıkıp, “tüketilen” bir yaşam tarzı aksesuarına dönüştüğü bu on yılda, 90’lar Türkçe Pop, Türkiye’ye daha önce hiç tatmadığı bir özgürlük hissini de pazarlamıştı. Fakat bu özgürlük ne kadar gerçekti, ne kadar stüdyolarda kurgulanmış bir illüzyondu? Acaba walkman’lerde çalan 90’lar Türkçe Pop şarkıları dinlenirken bir modernleşme projesinin de deneyi mi yapılıyordu? Şimdi gelin, o simli ceketlerin, abartılı saç spreylerinin ve 9/8’lik ritimlerin arasına sızmış neoliberal kodları, değişen dilimizi ve müziğin toplumu nasıl bir illüzyon bulutuna hapsettiğini, o dönemin dehasını da teslim ederek masaya yatıralım!
Müziğin “izlenir” hâle gelmesiyle Kral TV hegemonyası başlıyordu…
90’ların ilk yıllarında Türkiye, müziği sadece kulaklarıyla değil, gözleriyle de tüketmeye başladığı radikal bir estetik devrim yaşamıştı. 1994 yılında Kral TV’nin yayın hayatına başlamasıyla, müzik endüstrisi için duyulmak artık ikincil bir amaç hâline gelmişti. Yani tıpkı bugün olduğu gibi asıl mesele görünmekti. 90’larda da ne kadar o beyaz camda yer alıyorsanız, toplum tarafından da o kadar görünür oluyordunuz. İşte bu durum, müzikaliteyi de paradoksal bir şekilde hem yukarı çekmiş hem de klişe bir ambalaja hapsetmişti. Bir şarkının hit olabilmesi için artık sadece iyi bir aranjeye değil, dönemin usta yönetmenlerinin vizyonuyla çekilmiş yüksek bütçeli bir klibe de ihtiyacı vardı. Müzisyenler bu sebeple sadece bir ozan değil, bir ikon da olmak zorundaydı. Kliplerdeki aşırı lüks yaşamlar, pahalı üstü açık arabalar, plazaların camlı ofisleri ve Amerikanvari fastfood dükkanları, Türkiye’nin o dönemki modernleşme arzusunu da gözler önüne seriyor; topluma bu tip bir tüketim anlayışını aşılıyordu. Ancak görsellik gelişirken ister istemez müziğin özündeki damar da sertleşiyordu. Şarkılar, kliplere sığacak kadar plastikleşirken sanat formundan reklam ürününe dönüşmeye başlıyordu.
Müzik dehaları, stüdyoda kalitenin altın standardını belirliyordu…
Şunu kabul etmek gerekiyor ki; 90’lar popu, prodüksiyon ve teknik kalite açısından Türkiye tarihinin aşılması imkansız zirvesi. Bundan yana asla şüphemiz yok. Sezen Aksu’nun bir akademi gibi çalışması, Onno Tunç’un caz disipliniyle popu harmanlayan o sofistike dehası ve Uzay Heparı’nın vizyoner dokunuşları, bugün bile eskimeyen o kristal gibi sound’u yaratmıştı. Tabii İskender Paydaş’ın o dönemki klavye ve davul odaklı düzenlemelerini de unutmamak lazım. O dönemde stüdyolara kapanıp müzik deneyleri yapan bu isimlerin çalışmaları yalnızca pop müzikte değil, dünya standartlarında birer müzik mühendisliği harikasıydı. Fakat bu yüksek kalite, beraberinde kültürel bir sterilizasyon operasyonunu da getirmişti. O dönemki batılı sound arayışı, 90’larda hangi türde olursa olsun müzisyenlerin işin içine pop tınılarını katmasına sebep olmuştu. Dolayısıyla arabeskte de, Türk Sanat Müziği’nde de pop ya da rock sound’u duymak mümkündü. Pop müzik, kentli ve eğitimli orta sınıfın kimlik kartı hâline gelmişti artık. Bu kalite illüzyonu da Türkiye’nin tamamen bir Batı ülkesi olduğu, o muasır medeniyetler seviyesine çoktan ulaştığımız hissini yaşatıyordu.
Türkçe pop, siyasetin soundtrack’i olursa!
90’lar popunun yarattığı o modern, dinamik ve dertsiz Türkiye algısı o kadar güçlüydü ki, bu rüzgar çok geçmeden siyasetin de ana yakıtı hâline gelmişti. Türk siyasi tarihinin en keskin dönemeçlerinde, partilerin ideolojik marşları bir kenara bırakıp 90’lar popunun o meşhur ritimlerine sarılması da tesadüf değildi. ANAP’tan DYP’ye, hatta en muhafazakar kanatlara kadar herkes, seçmene refah ve neşe vaat etmek için pop müziğin etkisini kullanmayı seçmişti. Seçim otobüslerinden yükselen şarkılar artık ağır siyasi manifestolar değil, herkesin eşlik edebileceği, üzerine parti politikasına göre yeni sözler yazılmış pop aranjmanlarıydı. Meydanlarda pop şarkılarıyla dans eden kitleler, aslında o anki ekonomik buhranı ya da siyasi istikrarsızlığı değil, müziğin onlara pompaladığı o hayali yani “altın çağı” alkışlıyordu.
Kolektif ruhtan, bireysel hazza: ‘Biz’in vedası ve ‘ben’in yükselişi başlıyordu…
90’lar popunun sözlerine baktığımızda, 80’lerin o ağırbaşlı, hüzünlü ve bazen kapalı anlatımının yerini şaşırtıcı bir doğrudanlığın ve emir kiplerinin yer aldığını görürüz. Bu, neoliberal ekonominin “hemen şimdi, daha çok tüket” prensibiyle tam bir paralellik taşıyordu aslında. Şarkılar isimleri bile birer komuta dönüşmüştü. ‘Bandıra Bandıra’, ‘Gir Kanıma’, ‘Abone’, ‘Sakin Ol’, ‘Ara Beni’ ve daha fazlası, toplumu hep harekete geçirecek mesajlar veriyordu. Aşk, artık ulaşılamayan bir kara sevda ya da toplumsal bir adalet arayışı değil; barlarda başlayan, klibin sonunda biten, hızlıca tüketilen ve bir sonraki hit şarkıya kadar süren bir eğlence aracıydı 90’lar Türkçe Pop’ta. Yonca Evcimik’in ‘Abone’siyle başlayan o dans çılgınlığı, aslında bir toplumun da kolektif olarak dertlerden kaçma provasıydı. Pop müzik, serbest piyasanın yarattığı yeni ve haz odaklı bireyin soundtrack’i olmuştu. Artık biz değildi önemli olan, ‘ben’di. Benim eğlencem, benim aşkım, benim isteğim, benim tutkularım… Şarkılar, bu yeni modern bireye eğlenmek senin de hakkın mesajını veriyordu. Ancak bu bireysel özgürlük vaadi de illüzyonun bir parçasıydı çünkü el birliğiyle yaratılan bu özgür birey, aslında piyasanın sunduğu seçenekler arasında dönüp duran bir müşteriden ibaretti.
90’lar popu beyaz yakalı düşlerinin de eşlikçisiydi…
90’lar popu, sadece kulaklara hitap etmedi; yepyeni bir kentli kimliği de inşa etti. Kot pantolonlu, spor ayakkabılı, dünya ile aynı anda MTV izleyen ve cool takılan bir gençlik profili yaratılırken şarkı sözleri artık memleket meselelerinden uzaklaşmaya başlamıştı. Hikayeler artık Nişantaşı kafelerinde, Bodrum’un koylarında ya da Etiler’in lüks restoranlarında geçiyordu. Dolayısıyla 90’lar popu, hepimizin bu seçkin nüfusun bir parçası olduğumuzu yansıtıyordu. Gerçeklik başkaydı ama insanlar walkman’lerinde yeni çıkmış kasetleri dinlerken kendilerini o Amerikanvari yaşamın bir parçası gibi hissetmeye başlamıştı. Bu da müziğin sadece bir eğlence aracı değil, aynı zamanda toplumsal gerçekliği manipüle eden devasa bir PR makinesi olduğunu da gösteriyordu.
Simler dökülür, bir devir kendisini iptal ederse…
Peki bu kadar büyük bir sermayenin, dehanın ve enerjinin kapladığı bu dönem neden 2000’lere girerken yerini derin bir boşluğa bıraktı ve biz bir daha 90’lardaki kadar teknik, güçlü ve yaratıcı bir pop müzik duyamadık? Cevap yine illüzyonun doğasında saklı: Hiçbir illüzyon, gerçekliğin baskısına sonsuza kadar dayanamaz. 90’ların sonunda müzik endüstrisi, yaratıcılığı tamamen bir kenara bırakıp garanti hit formüllerinin peşine düşmüştü. Birbirinin kopyası aranjeler, sadece kafiye olsun diye yazılmış anlamsız söz öbekleri ve sesten çok ekran duruşunun önem kazandığı bir anlayış piyasayı istila etti.
Bugün neden hâlâ 90’lar Türkçe Pop’a bayılıyoruz?
Bugün herhangi bir dijital müzik platformunun en çok dinlenenler listesine baktığınızda 90’ların dev isimlerinin hâlâ orada, en tepede oturduğunu görmeniz mümkün. Bu bir nostalji fetişizmi ya da basit bir tesadüf değil; o dönemin üretim mutfağındaki gerçek niteliğin, bugünün hızlı tüketim odaklı plastik sound’una karşı kazandığı mutlak bir zaferdir. 90’lar popu her ne kadar bir dönemin gerçekliğine zıt bir karakter sunsa da, o karakteri inşa eden mimarlar işlerini bir zamansızlık titizliğiyle yapmışlardı. Bugünün yatak odası prodüksiyonu dediğimiz, tek bir laptop ile çözülen müziğinin aksine o dönemin şarkılarında gerçek yaylılar, analog synthesizer’lar ve bir şarkı için haftalarca kafa yoran aranjör dehası yer alıyordu. Sözsel derinliklerle harmanlanan bu teknik kusursuzluk, şarkıları birer anlık hit kategorisinden çıkarıp, yıllar geçse de DNA’sı bozulmayan bir sanat yapıtına dönüştürmüştü. Ancak yine de 90’lar Türkçe Pop konusunda düşünmemiz gereken bir şey var: Bugün 90’lar şarkılarını dinlediğimizde gerçekten o müziğin kalitesine mi hayran kalıyoruz, yoksa o müziğin bize vaat ettiği aydınlık ve dertsiz gelecek illüzyonuna mı sığınıyoruz?
Batıkan BAKSI / batikanbaksi@gmail.com
