Nükleer Çağın Soundtrackleri: Kıyamet Saatinin Habercisi Albümler

Bir zamanlar dünyanın sonu denince akla İncil’den fırlamış, mitolojik anlatılardan beslenmiş büyük kıyamet sahneleri, o dramatik tablolardan bildiğimiz ürkütücü tasvirler gelirdi. Şimdi ise gözümüzün önünde ilk beliren şey çoğu zaman bir mantar bulutu, eriyen bir reaktör, bir ekranın köşesinde kırmızıya dönen alarm ışığı… Nükleer çağ, müziğin içinden de geçti. Krautrock’tan post-punk’a, metalden protest pop’a kadar herkes aynı sorunun etrafında döndü durdu… İnsanlık, kendi icat ettiği yok oluş ihtimaliyle nasıl yaşar? 

Bugün bile haber bültenlerinde “dünya barışı” için bazı ülkelerin nükleer tesislerini yok ettiklerini söyleyen liderlerinin; ertesi gün umarsızca kendi nükleer silahlarını test edeceklerini duyurunca; biz de müzik tarihinin nükleer günlüğünü hatırlayalım dedik:

Erken Uyarı Sistemi ve Soğuk Savaşın İlk Titreşimleri (70’ler ve 80’lerin Başı)

Soğuk Savaş’ın gölgesi altında, Avrupa stüdyolarında hem yeni ses teknolojileri deneniyordu, hem de görünmeyeni, yani radyasyonu anlatmanın yolları aranıyordu. Müzisyenler, o dönemde pop müziğin geleceğin sesi gibi çıktığını, ama aslında bu havanın yakındaki bir kıyamet atmosferini de yansıttığını söylüyordu.

Kraftwerk – Radio Activity (1975)

Alman topluluk Kraftwerk, 1975 tarihli Radio Activity ile elektronik müziğin soğuk laboratuvarına hem radyo dalgalarını hem de radyasyonu aynı anda taşıyor. Albümdeki kelime oyunu, Almanca ‘Radyo Aktivität’ ile ‘Radioaktivität’ arasındaki ince çizgiye işaret ediyor ki bu durum, ‘göremediğimiz, ama varlığını hissettiğimiz’ nükleer enerji konseptine tam oturuyor. Zaten grup yıllar sonra bu temayı açıkça anti-nükleer bir tavra çevirip, şarkının sözlerini güncelleyerek nükleer santralleri ve kazaları anarak politik bir itiraza dönüştürdü. 

Pink Floyd – The Final Cut / “Two Suns in the Sunset” (1983)

Seksenlerin başında Pink Floyd evreninde savaş, travma ve nükleer korku aynı albümde düğümleniyor. The Final Cut, Falkland Savaşı sonrası hayal kırıklığı ile Soğuk Savaş’ın nükleer paranoyasını yan yana koyan öfkeli bir ağıt gibi. Özellikle “Two Suns in the Sunset” parçası, bir araba yolculuğu sırasında gökyüzünde beliren ikinci güneş imgesiyle nükleer patlamayı birleştiriyor. Nükleer kıyameti gündelik hayatın içine yerleştiren en sarsıcı anlatılardan biri…

Kate Bush – “Breathing” (1980)

Nükleer korkuyu en savunmasız yerden, yani annesinin rahmindeki bir bebeğin gözünden anlatmayı seçen bir şarkı var karşımızda. Kate Bush’un Never for Ever albümündeki “Breathing”, nükleer serpinti sonrası dünyaya düşme ihtimaliyle karşı karşıya kalan bir bebeğin iç sesi gibi yazılmış. Şarkıda geçen, “Patlamadan sonra/ Her akciğerde parıldayan/ Plutonyum parçacıkları var” gibi dizeler, konunun ciddiyetini o masumiyet perspektifinden aktarıyor. Bu parça, sonrasında Greenpeace’in anti-nükleer derleme albümlerinde de yer alarak uluslararası bir çevre hareketinin hafızasına girdi.

This Heat – Deceit (1981)

Londra çıkışlı deneysel topluluk This Heat’in Deceit albümü, müzik yazarlarının gözünde nükleer çağın en ürpertici belgelerinden biri. Geniş analizlerde, bu kaydın “dünyanın sonu ve nükleer çoraklığın doğuşu hakkında bir konsept çalışma” olduğu sıkça vurgulanır. Parçaların içinden kesik radyo konuşmaları ve beklenmedik uğultular duyuluyor; sanki nükleer sirenler çalmış da radyonun içinden kaçmaya çalışan sesleri dinliyorsun.

Seksenler: Popun Parlak Işığında Nükleer Panik

Seksenler, nükleer savaş ihtimalinin artık günlük haber bülteni rutini haline geldiği, ancak pop müziğin neon renkli ve parlak bir geleceği yansıttığı ilginç bir paradoks dönemiydi. Müzisyenler bu parlaklığın içine, dünyanın sonuyla ilgili en karanlık mesajları ustaca gizledi.

OMD – “Enola Gay” (1980)

Şarkıyı dinlediğinizde, dans etmek isteyebilirsiniz, ancak şarkının teması Hiroşima’ya atom bombasını taşıyan uçağın adından geliyor. Bu kontrast gerçekten çok şiddetli. Şarkıda geçen “Annesi küçük oğluyla bugün gurur duyuyor mu?” dizesi hem bombanın adı olan “Little Boy”a hem de pilotun uçağa annesinin adını vermesine gönderme yapıyor. OMD, bu neşeli kulak kurdu (earworm) melodisiyle nükleer savaşı tarihi bir bağlam üzerinden ele alıyor ve bu, Cold War Avrupa’sının kasvetli, gri atmosferini yansıtan albümünün bir nevi prologu oluyor.

Nena – “99 Luftballons” (1983)

Nükleer savaş şarkıları denince akla ilk gelenlerden biri bu. Almanca ve İngilizce versiyonları biraz farklı olsa da, ana fikir aynı: Gökyüzüne bırakılan zararsız balonlar, askeri radarlar tarafından düşman tehdidi sanılıyor ve yanlış alarm zinciri sonucunda nükleer savaş patlak veriyor. Şarkı, Soğuk Savaş döneminin “küçücük bir yanlış anlaşılmayla her şey bitebilir” paranoyasını, adeta bir çocuk oyuncağı etrafında dönen ironik bir senaryoyla özetliyor.

Frankie Goes to Hollywood – “Two Tribes” (1984)

Frankie Goes to Hollywood hiç lafı dolandırmadı. Video, Reagan ve Çernenko’nun bir güreş ringinde dövüşmesini konu alıyordu. Şarkı, “İki kabile savaşa tutuştuğunda/ Alabileceğin tek puan, koca bir hiç” diyerek bu durumun anlamsızlığını vurguluyor. Grubun İngiliz olması, dünyanın geri kalanının bu iki süper gücün ‘kişisel çiş yarışı’ arasında sıkışıp kalma hissiyatını da çok iyi yakalıyor. Üstelik bu parça, o dönemin en akılda kalıcı, yüksek enerjili dans parçalarından biri oldu.

U2 – “Seconds” (1983)

U2’nun War albümü, öfkeli ve politik bir koleksiyondu. “Seconds”, klasik 80’ler bomba düşme temasına odaklanıyor. Şarkı, “Elveda demek bir saniye sürer” derken, militarist bir ritimle ilerliyor ve gökyüzünü kaplayan şimşekleri anlatıyor. Burada gitar değil, saniyeler gerilim yaratıyor.

Alphaville – “Forever Young” (1984)

Şu an nostaljik ve romantik bir 80’ler klasiği olarak hatırlanan bu şarkı, aslında Cold War öğelerini içinde saklıyor. Şarkının ilk dizesi, “En iyisini umarak/ Ama en kötüsünü bekleyerek/ Bombayı atacak mısın, atmayacak mısın?” diye bitiyor. Almanya’dan çıkan Alphaville, Soğuk Savaş’ın sembolik merkezinden yazıyordu ve şarkı, teorik olarak normal umutlar ve hayallerle yaşarken, tepedeki nükleer gölgenin baskısını mükemmel şekilde özetliyor.

Modern English – “I Melt With You” (1982)

Bu parça, yıllar içinde radikal biçimde yanlış anlaşılan, düpedüz bir aşk şarkısı sanılan bir klasik. Oysa şarkının yazarı Robbie Grey, şarkının aslında bombalar düşerken sevişen bir çifti anlattığını söylemişti. “Senin yüzünün etrafında dünyanın çöküşünü gördüm” gibi dizeler, bu karanlık bağlamı daha edebi ve çarpıcı hale getiriyor.

Sting – “Russians” (1985)

Cold War döneminin en meşhur eserlerinden biri de Sting’in “Russians” şarkısı. Amerikan ve Rusların arasındaki bir perspektiften yazılmış, kırılgan bir dua gibi tınlıyor. Reagan ve Kruşçev’e göndermeler yapıyor, ancak sürekli olarak tekrarlanan “Umarım Ruslar da çocuklarını seviyordur” dizesiyle, iki tarafın da dünyayı yok etmeden önce ortak bir insanlık bilincine varmasını umuyor.

En Yüksek Alarm Sesi: Thrash Metalin Öfkesi (80’ler Sonu)

Nükleer gerilimin tırmanmasıyla birlikte, pop müziğin o hafif endişe hali gençlerin öfkesini tam olarak ifade edememeye başladı ve sahneye çok daha karanlık, saldırgan ve doğrudan siyasi mesajlar veren metal alt türleri çıktı.

Megadeth – Rust in Peace (1990)

Thrash metalin mihenk taşlarından sayılan albüm, nükleer silahlanma ve küresel yıkım temalarını merkeze alıyor. Başlık parçası “Rust in Peace… Polaris”, denizaltılara yerleştirilen Polaris füzelerinden ilham alıyor ve nükleer caydırıcılık doktrininin ne kadar kırılgan bir denge üzerine kurulu olduğunu anlatıyor. Mustaine’in şarkıları, Soğuk Savaş sonrası paranoyayı sarkastik ve öfkeli bir dille yakalayan önemli metal eserleri arasında.

Nuclear Assault – Handle With Care (1989)

Grup adını ve müziğini direkt nükleer saldırı imgesine dayandırıyor. Handle With Care albümü, nükleer savaş, çevresel çöküş ve politik yozlaşmayı sert bir thrash diliyle anlatıyor. “Letter after the Holocaust” gibi şarkılarda, hayatlarının “hiç görmedikleri adamlar” (yani liderler) tarafından mahvedildiğini dile getirerek, dünya liderlerinin milyonların ölümüne yol açabilecek kararlar alma gücünü eleştiriyor.

Voivod – War and Pain (1984)

Kanadalı Voivod, çıkış albümleri War and Pain ile nükleer felaket sonrası bir çizgi roman evreni kuruyor. Metal arşivlerinde albüm, “nükleer holokost ve savaşın futuristik bir filtreden geçirilmiş hali” diye tarif ediliyor. Albüm kapağındaki zırhlı figür, nükleer rüzgarla kavrulmuş bir gezegende tek başına kalmış bir savaşçı sanki…

Metallica – …And Justice for All / “Blackened” (1988)

Metallica’nın adalet temalı bu albümünün açılış parçası “Blackened”, nükleer savaş veya ağır çevresel felaket sonrası oluşan küresel karanlık imgesini kullanıyor. Şarkı, dünyanın önce alev alıp yanıp sonra küresel bir karanlığa gömülmesinden bahsediyor. Müzik yazarları bu parçayı iki türlü yorumluyor; hem nükleer kış metaforu, hem de ekolojik çöküşün ta kendisi…

Çernobil’in Gölgesi ve Mirasın Tekrarı (80’lerin Sonu – ve Günümüz)

Soğuk Savaş bitmeye yakın, 1986 Çernobil faciası o kadar büyüktü ki, nükleer tehdidin tanımını değiştirdi. Bu mesele, askeri bir strateji olmanın ötesine geçti, kontrolsüz sanayileşmenin yol açtığı dev bir küresel tehlikeye dönüştü. Müzik dünyası da bu alarm çanına kayıtsız kalmadı:

David Bowie – “Time Will Crawl” (1987)

Bowie’nin Never Let Me Down albümünde yer alan “Time Will Crawl” parçası, doğrudan Çernobil faciasından ilham aldı. Bowie, o sırada İsviçre’deydi ve radyoaktif bulutların gelişini fark edince bu şarkıyı yazdı. Şarkı, “Metali ve çeliği eriten/ Sıcak, sıcak bir esinti hissettim/ Üç uzun yıl süren/ Kötü bir migrenim oldu” gibi dizelerle, felaketin çevresel yıkım ve yayılma temasını işliyor. Bowie’nin 70’lerdeki Berlin üçlemesi de zaten Soğuk Savaş atmosferinin ve Berlin Duvarı’nın ruhunu yansıtıyordu.

The Blue Hearts – “Chernobyl” (1988)

Japon punk rock grubu The Blue Hearts’ın “Chernobyl” isimli şarkısı, nükleer endüstriye karşı sert bir protestoydu. Şarkının nakaratında “Çernobil’e gitmek istemiyorum” diyorlardı. Ancak ilginç olan, grubun o dönem bağlı olduğu Meldac Records’un, nükleer endüstrisine büyük yatırım yapan Mitsubishi tarafından desteklenmesiydi. Plak şirketi baskı yapınca, grup şarkıyı yayınlamak için şirketten ayrıldı ve parçayı bağımsız olarak yayımladı. Bu, sanatın politikaya karşı duruşunun ve nükleer endüstriye yönelik aktivizmin en somut örneklerinden biri olarak kayıtlara geçti.

Midnight Oil – Red Sails In The Sunset / “Minutes To Midnight” (1984)

Avustralya’nın politik rock devi Midnight Oil, 1984’te Red Sails In The Sunset albümüyle ortalığı salladı. Albüm kapağında nükleer saldırı sonrası Sydney’in darmadağın olmuş, harabeye dönmüş görüntüsü vardı.

“Minutes To Midnight” parçası da adından anlaşılacağı üzere Kıyamet Saati’nin (Doomsday Clock) çok yaklaştığını gösteren o tüyler ürpertici ritimle ilerliyor. Öncesi de vardı; grubun 10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1 (1982) albümündeki “Maralinga” parçası, Avustralya topraklarında yapılan nükleer testlerin Aborjin toplulukları üzerindeki yıkıcı etkilerine odaklanıyordu.

Yani bu grup için nükleer bomba, sadece uzaktaki süper güçlerin bir teknolojisi falan değildi; bizzat Avustralya’nın kendi topraklarında ve yerli bedenlerinde açılmış, çoraklaştırılmış çok somut bir yaraydı. Midnight Oil, ekoloji ve adalet temalarını birleştiren bu tavrıyla politik rock sahnesinin en kritik gruplarındandı.

Nitin Sawhney – Beyond Skin (1999)

Nitin Sawhney, 1999 tarihli Beyond Skin ile olaya bambaşka bir boyut getirdi. İngiltere ve Güney Asya arasında gidip gelen sanatçı, bu albümde kimlik, göç, milliyetçilik ve nükleer silahlanma gibi dev konuları aynı ses kolajının içine ustaca sokuşturdu. Eleştirmenler, Sawhney’in Hindistan ile Pakistan arasındaki nükleer gerilimi ele alırken, Batı’nın o felsefi soyutlamalarına ve nükleer milliyetçilik söylemlerine sağlam bir eleştiri getirdiğini söylüyor.

Albüm kitapçığında Oppenheimer’ın o meşhur Bhagavad Gita alıntısına göndermeler olduğunu görülür. “Now I am become Death, the destroyer of worlds” / “Şimdi ben oldum, dünyaların yok edicisi”

Linkin Park – A Thousand Suns (2010)

İki binlerin başında Linkin Park, nu metal formülünü bırakıp cesur bir konsept çalışmayla karşımıza çıktı. A Thousand Suns (Bin Güneş), Oppenheimer’in atom bombası tanımıyla özdeşleşen “bin güneş kadar parlak” ifadesine gönderme yapıyor. Albüm, insanlığın kitlesel yıkım teknolojileri karşısındaki suçluluk ve korku duygusunu, siyasetçi konuşma kayıtları, psikolojik deney sesleri ve bireylerin iç monologlarıyla örülü.

Mogwai – Atomic (2016)

İskoç topluluk Mogwai, BBC Four için hazırlanan “Atomic: Living in Dread and Promise” belgeseline müzik yazdı ve daha sonra bu müzikleri yeniden düzenleyip Atomic adıyla albüm olarak yayımladı. Parça isimleri “Little Boy”, “U 235”, “Pripyat”, “Tzar” gibi doğrudan bomba kod adları ve nükleer coğrafyalarla bağlantılıydı. Eleştirmenler, bu albümü “radyoaktivitenin ses ortamı” olarak adlandırdı; patlamayı değil, patlamadan sonra havada asılı kalan iyonize sessizliği anlatıyordu.

Bu liste, nükleer çağın başından bu yana tutulmuş bir ses günlüğü gibi; kimi zaman siren sesi kadar net bir protesto, kimi zaman röntgen filmi gibi soğuk bir teşhis, kimi zaman da rüya görürken bile kulağından gitmeyen bir uğultu.

Bütün bu dehşet ihtimaline rağmen, bir odada bir plak dönmeye devam ediyor. İğne kanala oturuyor, çıtırtı duyuluyor, sonra müzik başlıyor. Belki de nükleer çağda müziğin en büyük işlevi tam olarak bu: İnsanın kendi icat ettiği yok oluş ihtimalini, katlanılabilir bir hikâyeye, paylaşılabilir bir hafızaya dönüştürmek!